Archief

Bert de Leede was enkele maanden geleden uitgenodigd om iets te zeggen bij de aanbieding van een vertaling van een aantal artikelen van de hand van de Amerikaanse theoloog Hauerwas, getiteld Een robuuste kerk. De christelijke gemeente in een postchristelijke samenleving. Hij kende tot op dat moment alleen vaag de naam van de auteur, had niets van hem gelezen. Dat had ook wel iets, zo blanco beginnen, vindt hij. In dit artikel maakt hij ons deelgenoot van zijn leeservaring met de nieuwe bundel en biedt hij drie ‘leesvruchten’ aan. Uit dat verslag halen we enkele punten naar voren. Weliswaar als losse ‘brokken’ aangeboden, maar voldoende om de lezer warm te maken voor De Leedes boeiende betoog.

Het werd een boeiende leeservaring. […] Wat mij aangenaam treft is dat Hauerwas een van die weldadige voorbeelden is van een orthodoxe theologie die niet fundamentalistisch is, van een eigentijdsheid die niet trendy is, van een Schriftgetrouwheid die openstaat voor en goed luistert naar de resultaten van de Bijbelwetenschappen. Daaraan is grote behoefte in ons theologisch vaak verkokerde protestants Nederland. Ik denk dat dat al een eerste herkenningpunt is bij velen. Zij zijn die verkokering beu, willen daaraan voorbij, voelen aan dat de tijd allerlei denominatie-bepaalde theologische posities heeft ingehaald of achterhaald. Meer nog is er behoefte aan academische theologie die de realiteit van Gods spreken en handelen veronderstelt. Ik denk dat dat misschien nog belangrijker is. Terecht of onterecht, velen hebben de ervaring dat in de academische theologie in Engelstalige landen – Engeland, de Verenigde Staten – wetenschap en vroomheid dichter bij elkaar worden gehouden. Dat herkennen zij bij de Bijbels theoloog Brueggemann, bij Hays, zoals eerder bij John Stott.
Dat maakt het kennismaken aangenaam.

Eerste leesvrucht. Hauerwas biedt ons een instrumentarium om de eigen aard van onze eigen postchristelijke context te beseffen, te analyseren en te benoemen.

Hauerwas stelt in zijn Amerikaanse context van liberalisme en individualisme de civil religion – zo breed aanwezig in de Verenigde Staten, deze ‘Nation under God’ – onder kritiek. Het Amerikaanse christendom heeft de verleiding niet kunnen weerstaan om vooral aan te sluiten bij die civil religion, in de theologie en in de kerkelijke praktijk en in de ethiek. Daarmee zijn kerk en christendom zijn steeds meer verweven geraakt in het denken over vrijheid, autonomie, zelfbeschikkingsrecht, etc. Christendom en goed Amerikaans burgerschap kwamen op deze manier steeds meer samen te vallen. Aldus Hauerwas. Dit denken en deze aansluiting bij de civil religion stelt Hauerwas vervolgens fors onder kritiek. Wij moeten, zo is zijn stelling, herdefiniëren wat kerk is, namelijk sociale ethiek. In een kern-zin: De kerk heeft niet alleen een sociale ethiek – de kerk is sociale ethiek.

Met deze blik van buiten helpt Hauerwas ons om onze eigen werkelijkheid te analyseren. En De Leede kijkt in de spiegel die Hauerwas ons voorhoudt en komt dan tot de conclusie: Wij hebben onze morele oriëntatie te lang en te veel aan de verzuilde organisaties overgelaten. Het gevolg is dat ook wij onze eigen ‘gedeelde religie’ hebben, onze ‘civil religion’: pluralisme, respect, tolerantie. Dat is onze, wel wat magere, civil religion.

De kerk moet de scheiding van kerk en staat veeleer dieper voltrekken, juist om politiek en maatschappelijk ‘relevant’ te kunnen zijn. […] Als de kerk als kerk naar Den Haag gaat, dan op het plein buiten of op het Malieveld, wanneer er wat op het spel staat. En dan ook compromisloos, partijdig, kwetsbaar, luid en duidelijk. Het gaat dan om de marge, om mensen in de marge. Een kerk in de marge voor mensen in de marge. Om dat te kunnen zijn, moet de kerk vooral kerk-zijn: geleefd alternatief, een politiek lichaam, een gemeenschap die de politiek van het koninkrijk beoefent. Dat is het signaal dat Hauerwas afgeeft.

Tweede leesvrucht. Hauerwas zet ons op scherp over wat nu eigenlijk kerk is. Waar maakt zij het verschil in een liberale, kapitalistische samenleving die het individualisme als uitgangspunt neemt voor alle ethische doordenking van morele vraagstukken. Ik heb Hauerwas’ artikelen op dit punt met grote aandacht en bijval gelezen. Daarbij blijf ik tot het einde toe ook kritisch en alert. Hauerwas schrijft namelijk met een hoog ‘moeten’-gehalte. En dan niet ‘zou moeten’: dat vermoeiende idealisme dat tot niets leidt. Hauerwas is geen idealist die spreekt over ‘eigenlijk zouden we moeten’. Zijn ‘moeten’ is dat van de profeet. Dat wil zeggen: het kan en het mag niet anders. Dat is het robuuste erin.

De kerk moet de scheiding van kerk en staat veeleer dieper voltrekken, juist om politiek en maatschappelijk ‘relevant’ te kunnen zijn. […] Als de kerk als kerk naar Den Haag gaat, dan op het plein buiten of op het Malieveld, wanneer er wat op het spel staat. En dan ook compromisloos, partijdig, kwetsbaar, luid en duidelijk. Het gaat dan om de marge, om mensen in de marge. Een kerk in de marge voor mensen in de marge. Om dat te kunnen zijn, moet de kerk vooral kerk-zijn: geleefd alternatief, een politiek lichaam, een gemeenschap die de politiek van het koninkrijk beoefent. Dat is het signaal dat Hauerwas afgeeft.

Hauerwas schudt stevig aan onze kerkelijke praktijk. Hij vraagt ons een beetje robuuster te zijn. Een beetje dwarser, politieker. Prachtig is hoe Hauerwas een collega sprekend invoert, die van iemand die lid wil worden van de methodistische kerk vraagt wat zijn maandsalaris is. Wanneer blijkt dat dat een astronomisch bedrag is en daarmee vrucht van de uitwas van een kapitalistisch economisch systeem, is het nog de vraag of de toetreding tot de kerk doorgaat. Dit zijn belangrijke vragen, in een tijd van oude en nieuwe morele dilemma’s. Alles is inderdaad politiek.
Belangrijk is dat het een zaak is van de gemeenschap. Het juk van het koninkrijk is niet door het individu te dragen. Daarvan is die juist bevrijd. Wat dat van de gemeente vraagt, maakt Hauerwas prachtig duidelijk in een hoofdstuk over abortus.

Derde leesvrucht. Hauerwas laat in een opstel over de vraag om abortus in de christelijke gemeente, prachtig zien hoe zijn ‘robuuste’ kerk een eigen wijze heeft van omgaan met ethische dilemma’s. […] Abortus is een zaak van de gemeenschap. Hoe denkt de gemeenschap over seksualiteit en macht? Hoe over mannelijkheid en macht? Is de gemeenschap bereid om de (vraag om) abortus te zien als een roep om hulp tegenover de macht en het misbruik van seks? De vraag om abortus is de vraag of er de ruimte is en de bereidheid om het kind van de ongehuwde moeder te ontvangen en welkom te heten in de gemeenschap van liefde en ontlediging.
Ik vind, aldus De Leede, dat een voorbeeld van een andersoortige en eigensoortige omgang met ethische dilemma’s in een gemeenschap. Dat is een robuuste kerk, die een sociale ethiek is en zo de eigenlijke vraag in het ethische dilemma op tafel krijgt en daarmee een eigen alternatief antwoord biedt.

De Leede ontwaart echter een groot ‘maar’. Dat is de zuigkracht om het contrasterende uitsluitend en helemaal te zien in de ethiek. Die zuigkracht is eigen aan het doperse, en is ook Hauerwas niet vreemd. Zijn vraag daarbij is, of het contrasterende niet allereerst de disciplina arcani is. De levensheiliging van de gelovige en de gemeente samen, die ontspruit aan de verborgen omgang met de Heilige in het delen van het heilgeheim, liturgie, Brood en Wijn, Christus zelf.

Een wervende gemeente die een contrasterende gemeenschap is in deze wereld, is een gemeente die intensief – van zondag tot zondag – leeft van Woord én Sacrament. Dat onderscheidt werkelijk, bevrijdend en bindend. De ethiek is daarvan nog altijd uitwerking en niet grondslag of voorwaarde.