Archief

Met een bijzonder oog voor het menselijk detail beschreef Vasili Grossman als oorlogsverslaggever aan Russische zijde de verschrikkingen van het keerpunt in de Tweede Wereldoorlog: de slag om Stalingrad en wat daarna volgde. Een schrijver in oorlog bevat geselecteerde fragmenten uit aantekeningenboekjes, brieven en artikelen uit die periode, de roman Leven & lot bestrijkt een ruimer tijdsbestek, 1930 tot 1950, maar ook daarin is een hoofdrol weggelegd voor angst, ellende en honger en strijd. Herman Ligtenberg laat u meelezen over zijn schouder.

Enkele korte fragmenten uit zijn inspirerende beschouwing volgen hier op de site.

Een schrijver in oorlog bevat een door historicus Antony Beevor en een Russische aangeefster geselecteerde reeks grote en kleine fragmenten uit de aantekeningenboekjes en uit brieven en artikelen van Grossman in zijn rol van oorlogsverslaggever. De rangschikking volgt de chronologie vanaf de Duitse inval in de Sovjet-Unie, tot het keerpunt bij Stalingrad, alsmede de langdurige afloop, het terugdringen van het hardnekkig weerstand biedende Duitse leger tot en met de inname van Berlijn.
Grossman reist vanaf een maand na de invasie, door Hitler uiteindelijk Operatie Barbarossa genoemd, in juni 1941, mee met de frontlinies van het Russische leger. […] De Duitse inval choqueert de Russen tot in hun ziel. […] Met de alles verpletterende voortgang van de Duitse opmars verrijst er onder de bevolking een dieper sentiment dan dat van het (internationalistisch) communistische radensysteem: het moederland, Rusland, wordt dodelijk belaagd!

Met verbijstering ontdekt Grossman dat de Duitsers onmiddellijk na aankomst in de Oekraïne aan het moorden zijn geslagen en dat het land in een jaar tijd ontdaan is van alle Joden. Ook zijn moeder te Berditsjev, voor wier leven hij voortdurend in vrees geleefd heeft, is dood. Ze ligt begraven in een massagraf bij het vliegveld.
Grossman laat zich tot in alle details inlichten, door ooggetuigen, overlevenden, medeplegers, hoe de slachting onder de Joden van Berditsjev heeft plaatsgevonden. En die in Kiev, en die in Odessa, en die in de vernietigingskampen die successievelijk door de Russen worden opgerold. De aantallen doden gaan het bevattingsvermogen te boven. In dit alles blijft Grossman doortrokken van het besef van het lot van het enkelvoudige individu, die ene unieke mens, die door zijn louter bestaan alle concepten van politiek en wetenschap weerspreekt.

De ervaringen van zijn vier jaren aan het front drukken een onuitwisbaar stempel op Grossman. De ‘meedogenloze waarheid van de oorlog’ en de miljoenenvoudige dood dwingen hem tot een verantwoording, tot een uitgesproken antwoord. En steeds is zijn moeder bij hem, de vrouw die hem ooit alleen opvoedde. Haar dood maakt hem ontroostbaar. Het boek waaraan hij de volgende veertien jaar na de oorlog werkt, dat onder de titel Leven & lot in het Nederlands is vertaald, is niet alleen aan haar opgedragen, maar is ook een verklaring van zijn liefde voor haar. In Een schrijver in oorlog zijn delen van brieven opgenomen die Grossman na de dood van zijn moeder aan haar schrijft; in Leven & lot gaat hij verder. Daarin is een hartverscheurende passage opgenomen van een ten dode opgeschreven vrouw die vanuit een getto een laatste brief aan haar zoon schrijft.

Leven & lot is geen boek om in één adem uit te lezen. Daarvoor is het te samengesteld. […] Er is een korte schets toegevoegd over de geschiedenis van het boek, dat pas na de val van de Sovjet-Unie gepubliceerd is geworden. Nadat Grossman zijn manuscript in 1963 voltooide, werd dit in beslag genomen en niet teruggegeven. Het boek is doortrokken van een te vrije geest om verdraagbaar te zijn, ook in post-stalinistische tijden. In de Nederlandse uitgave is de brief opgenomen die Grossman, ten einde raad, daarop aan kameraad Chroetsjov schreef. Grossman moet hoop hebben geput uit de openlijke erkenning van de terreur onder Stalin, door zijn opvolger. Als er geen reactie komt op zijn brief aan de partijvoorzitter is Grossman gebroken. Zijn boek en daarmee zijn levenswerk is hem ontstolen. Zijn protest is vruchteloos. Niet lang daarna wordt hij ziek en gaat hij in 1964 de weg van alle vlees.