Archief

De westerse christelijke traditie heeft sinds Augustinus veel nadruk gelegd op schuld. Schuld wordt vaak verward met schaamte, een verschijnsel dat lang onderbelicht is gebleven en pas de laatste decennia aandacht krijgt. Dat is eigen aan schaamte: mensen praten daar moeilijk over.
De auteur, predikant en psychotherapeut, laat zien dat ‘from blame comes shame’, maar ook ‘from shame comes blame’. Schuld verdwijnt door vergeving, schaamte kan alleen verdwijnen door onvoorwaardelijke aanvaarding, zo wordt duidelijk in dit artikel. Aan het slot daarvan komen gezonde schaamte en schaamteloosheid aan de orde.
Er volgen nu enkele passages om de lezer een idee te geven van het betoog.

‘Schuld en schaamte zijn zelfbewuste en sociale emoties die ons dichter bij God, onszelf en de ander kunnen brengen, maar vaker ons daarvan vervreemden. Ze zijn de belangrijkste oorzaak van ontwrichting in relaties, gezinnen en de maatschappij.’

‘Schuld en schaamte hebben beide zowel uitwendige als inwendige aspecten (interpersoonlijk en intrapersoonlijk). Schuld houdt bewogenheid met het slachtoffer in en schaamte het gevoel door de ander bekeken te worden (al is dat vaak een projectie). Anderzijds leidt schuld vanbinnen tot gepieker, het gevoel tekort te schieten en de wil jezelf te verbeteren, terwijl in schaamte je jezelf veroordeelt met daaraan gepaard een gevoel van machteloosheid en angst.’

‘Bij schuld blijft de wereldorde gehandhaafd. Het feit dat je je schuldig voelt vanwege een overtreding van de morele code, bevestigt die code als goed. Schaamte leidt echter tot chaos. Wie zich schaamt ervaart een verwarrende discrepantie tussen zijn verwachtingen en de werkelijkheid. Je blijkt minder oké te zijn dan je dacht. [ …] Schaamte kan daarom leiden tot perfectionisme: je gaat heel hard jezelf bewijzen, laten zien dat je heus wel goed bent. Dit kan leiden tot meer schuld: bijvoorbeeld om de schaamte te vermijden dat ze een arts voor niets heeft laten opdraven, trekt een verpleegkundige te laat aan de bel zodat de patiënt overlijdt.’

‘Schuld verdwijnt als die erkend en vergeven wordt. Schaamte, echter, vraagt om onvoorwaardelijke aanvaarding – de genade die vooral ook in het Evangelie naar voren komt. Vanuit spiritueel oogpunt is schaamte het gevolg van een excessieve bekommernis van het ik om het ik. ‘Ik’ zeg tegen ‘mezelf’: jij bent waardeloos; ‘mijzelf’ antwoordt gedwee: je hebt gelijk. Het ik houdt zichzelf zo klem in een vreugdeloze houdgreep. Schaamte sluit ons op in onszelf waardoor we het contact met de werkelijkheid verliezen – ook met de ander, c.q. de goddelijke Ander die ons verlossen kan.’

‘De opkomst vandaag van een brede belangstelling voor spiritualiteit zie ik als een reactie op de narcistische samenleving, een snakken naar opheffing van de tweedeling, van de vervreemding, een zoektocht naar diepgang en zin, naar leven in waarheid, ja naar eerbied voor het heilige – kortom: een verlangen naar de gezonde schaamte die de weg terugwijst naar het verloren paradijs van de onschuld. De mystieke traditie leert dat wanneer mensen zich één weten met God, zij ook thuiskomen bij zichzelf en bij de ander. Dan blijven schuld en schaamte binnen gezonde, realistische proporties.’